fonAkademisi’nin, temel bilgileri vermek gibi bir amacı yoktur. Temel bilgiler herhangi bir yatırım danışmanından ya da basit bir internet araması ile elde edilebilir. Biz daha az konuşulan konulara odaklanmayı tercih ediyoruz. Fon nedir gibi bir sorunuz var ise, bu sitedeki yazılar ya da sosyal medya paylaşımlarımız size göre olmayabilir.
Türkiye’de mevduat kültürünü anlamadan fon sektörünü anlamak mümkün değil. Türkiye’de tasarruf davranışı, pek çok gelişmiş ekonomiden yapısal olarak ayrışır. Bu konuda “Türkiye’nin sessiz tasarruf dönüşümü” yazısına bakabilirsiniz. Almanya’da, İngiltere’de ya da Amerika’da ortalama bir çalışan birikimini emeklilik fonuna, endeks fonuna ya da hisse senedine yönlendirirken, Türkiye’de refleks farklıdır: para bankaya gider. Vadeli mevduat, birikimlerin birincil adresidir.
Bu bir alışkanlık meselesi değil, tarihsel bir rasyonellik meselesidir. Yüksek enflasyonun kronik olduğu dönemlerde, yüksek faiz veren mevduat gerçekten de mantıklı bir tercihtir. Paranızı karmaşık bir ürüne koymak yerine bankaya yatırırsınız, faiz işler, reel kaybınız sınırlanır. Onlarca yıl boyunca bu mantık işe yaramıştır. Bu kültür, fon sektörünün içinde bulunduğu ortamın sınırlarını da belirlemiştir.
Türkiye’de yönetilen TEFAS varlıklarına bakıldığında tablonun büyük bölümü para piyasası fonlarından oluşmaktadır. Bu fonların ortak özellikleri şunlardır: düşük risk, yüksek likidite, kısa vadeli getiri odağı. Yani özünde mevduata alternatif olarak konumlandırılmış ürünlerdir.
Bu yapı, yatırımcının istekleri ile örtüşür: “Param güvende, istediğimde çekebiliyorum, üstelik düşük oynaklıkla mevduata benzer hatta biraz üstünde bir getiri alıyorum.” Yatırımcı daha karmaşık ürünlerle büyük bir zihinsel sıçrama yapmak zorunda kalmaz.
Sektörün dışından bakan birinin — hatta sektöre girmeye hazırlanan adayların — en sık düştüğü yanılgı şudur: “Portföy yönetim şirketleri asıl olarak hisse seçer ve hisse fonlarını yönetir.” Hisse fonlar ise toplam tablonun küçük bir köşesinde kalır. Bu, kötü bir ürün olduğu için değil; Türkiye’deki yatırımcının risk iştahı ve yatırım ufku ile uyumlu olmadığı içindir.
Bu yanılgının kaynağı kısmen medyadır. Finans haberlerinde veya televizyon programlarında konuşan portföy yöneticileri çoğunlukla hisse yorumu yapanlardır. Dikkat çeken, tartışılan, ödüllendirilen fonlar genellikle hisse fonlarıdır. Ama ilgi çekiciliği ile büyüklük arasında doğrusal bir ilişki yoktur.
Hisse fonlar yönetim ücreti açısından görece karlıdır; yüksek getiri potansiyeli, aktif yönetim gerektirdiği için daha yüksek ücret almayı meşrulaştırır. Ama bu yüksek marj, düşük büyüklükle buluşunca büyük şirketlerin gelir tablosunda marjinal bir kalem olmaktan öteye geçmez.
Asıl gelir; düşük marjlı ama devasa hacimli, sessiz sedasız işleyen para piyasası havuzlarından gelir. Türkiye’de Türk Lirası para piyasası ve benzeri fonların oranı yatırım ve serbest fonlara oranı %41 seviyesindedir (özel fonlar ve BYF’ler hariç). Yabancı para cinsi likit benzeri fonlar ise %37 ile yakındır. Üçüncü sırada en büyük ağırlık değerli metaller ve emtia kategorisindedir. Hisse senedi fonları (pasif fonlar dahil) ancak %6 seviyesindedir.
Yukarıdaki grafikte para piyasası fonları içinde aslında dokuz farklı fon türü dahil edilmiştir. Türkiye’de fonların önemli bir kısmı geniş şemsiye yapılar altında gruplanmıştır. Bu yatırımcı açısından tabloyu karmaşık hale getirir. Bir fona bakıp “bu tam olarak ne tutuyor?” sorusunu yanıtlamak, fon izahnamesini ve Kamuyu Aydınlatma Platformu’na gönderdiği bilgileri dikkatle okumayı gerektirir. Yüzeysel bir isim ya da kategori etiketi, fonun gerçek içeriği hakkında her zaman net bir ipucu vermez.
Bu şeffaflık eksikliği değil, yapısal bir karmaşıklıktır. Veriler kamuya açıktır; erişim kolay olduğundan yatırımcının bu süreci kendisinin yönetmesi beklenir — çoğunlukla da bu beklenti karşılıksız kalır.
Türkiye’de fon piyasasına girecekseniz şunu baştan kabul etmek gerekir: Karşınızda hisse seçimi üzerine kurulu sofistike bir ekosistem değil, büyük ölçüde mevduat alternatifi ürünlerden oluşan, bankacılık sistemiyle iç içe geçmiş bir yapı var.
Asıl soru şudur: Bu yapı içinde, kendi ihtiyaçlarınıza en uygun ürünü nasıl bulursunuz?
Cevap, doğru soruları sormaktan geçer. “Bu fon ne getiri sağladı?” değil, “Bu fon ne tutuyor, bunun için ne ödüyorum, risklerim nedir ve bu ürün benim için ne anlam ifade ediyor?” doğru sorulardır. Getiri ikincil olarak bakılması gereken etkendir ama yine tek kriter değildir; risk için düzeltilmiş getiri bir çok fon kategorisinde daha iyi sonuç verebilir.